ÈNG ZAIF BЎҒIN

Қarijb 3 jildirki, JUrtbošimiz kam taʺminlangan, ižtimoij muҳofazaga muҳtož fuқarolarni қoғozda èmas, amalda қўllab-қuvvatlaš, ajniқsa, nočor oilalarni uj-žoj bilan taʺminlaš masalasini davlat siësati daražasiga kўtarib, aҳolini rozi қiliš Ўzbekiston siësatining asosi èkanini taʺkidlamoқdalar.

157

Očiғini ajtiš kerak, Ўzbekistonda kejingi 3 jil davomida juz bergan ўzgarišlar žaraënida siësij partijalarning ўzini tomošabindek tutaëtgani ҳaқida muloҳazalar bildirilaëtgani bežiz èmas. Buni parlament aʺzolarining ikki marta Prezidentimiz tomonidan keskin tanқid қilinganidan ҳam seziš mumkin. KHususan, Davlatimiz raҳbarining 2017 jilning 22 dekabr' kuni Olij Mažlisga jўllangan Murožaatnomasida «… deputatlar, senatorlarimiz ujғoniši kerak, bu – ҳaët talabi, degan gaplar gapligiča қolib ketdi,» deja bežiz taʺkidlanmadi. Garči ušbu muloҳazalardan kejin « niҳojat siësij partijalar faolijatida ižobij ўzgarišlar juz beradi,» degan taҳminlar bildirilgan bўlsa-da, ammo isloҳotlar šamoli ҳadeganda Olij Mažlisning maҳobatli binosi devorlaridan ičkariga kiritilavermadi.

Tўғri, deputatlarimizning ҳammasini ҳam tomošabin, ҳammasini ҳam loқajd, ҳammasini ҳam sajlovči oldidagi burčini unutganlar, desak khato bўladi. Lekin šuni tan olišimiz kerakki, millionlab sajlovčilar ongida қonun čiқaruvči daҳolarimiz bugungi isloҳotlarning etakči kučiga ajlaniš ўrniga ularning ketida èrgašib juribdilar, degan fikr allaқačon šakllanib bўlgan. Albatta, bundaj khulosa Olij Mažlis қonunčilik palatasi va maҳallij kengašlarga bўlib ўtadigan sajlovlar 2019 jilning mamlakatimiz siësij ҳaëtida ҳam tub burilišlar jili bўlišidan dalolat berjapti. Šu ўrinda Prezidentimiz Šavkat Mirziëev davrida šakllanadigan ilk deputatlar korpusiga bugungi isloҳotlar talabidan kelib čiққan ҳolda žuda katta masʺulijat juklatiliši ajtilaëtganini taʺkidlaš žoiz. ÈNG ZAIF BЎFINlar ўz-ўzidan pajdo bўlgani jўқ. Masalan, Prezidentimiz ўz faolijatining dastlabki kunlaridanoқ korrupcija, maҳallijčilik va uruғ-ajmoқčilik kabi illatlar davlat ҳokimijatini obrўsizlantirib, iқtisodiëtning ўsiši va tadbirkorlikning rivožiga židdij tўsiқ bўlaëtgani, korrupcija balosini tag-tomiri bilan jўқ қiliš učun butun žamoatčilik oëққa turiši lozimligini қajta-қajta takrorlab keljapti. Bu borada muҳim қonunlar ҳam қabul қilindi. Vazijat ižobij tomonga ўzgaravermagač, 2019 jilning maj ojida Prezident қarori ҳamda uning ižrosini taʺminlaš juzasidan Davlat dasturi қabul қilindi. Bu borada turli idoralar, mutasaddi taškilotlarga topširiқlar berilib, tizimli išlar jўlga қўjildi. Bu žaraënda ajrim deputat va senatorlarimiz ҳam ўziga khos takliflarni ilgari surdilar. Ammo masalaga čuқurroқ ëndašilsa, biron-bir partijaning korrupcija masalasida butun partija resurslarini išga solib, tizimli išlar olib borganini, OAV vositalari orқali ҳeč bўlmasa ўz èlektorati vakillarini korrupcijaga қarši kurašga čorlab, tom maʺnoda bong urganini kўrmadik.
Prezident tomonidan ҳuқuқ-tartibot idoralari, ajniқsa, sudlar, prokuratura tizimida jўl қўjilaëtgan khato va kamčiliklarga nisbatan ҳam bir neča bor keskin munosabat bildirildi. Ammo siësij partijalarimiz bu masalada ҳam ўzlarini ўtga-čўққa urmadilar.

JAna bir muҳim masala. Қarijb 3 jildirki, JUrtbošimiz kam taʺminlangan, ižtimoij muҳofazaga muҳtož fuқarolarni қoғozda èmas, amalda қўllab-қuvvatlaš, ajniқsa, nočor oilalarni uj-žoj bilan taʺminlaš masalasini davlat siësati daražasiga kўtarib, aҳolini rozi қiliš Ўzbekiston siësatining asosi èkanini taʺkidlamoқdalar. Mabodo biron-bir nufuzli anžuman kun tartibiga ikkita masala kiritilsa, birinčisi albatta, kambaғal va etim-esirlarga ërdam kўrsatiš masalasi sifatida tanlab olinjapti. Ammo bu žaraënlarda ҳam siësij kuč ègalari ortiқča èҳtirosga berilmadilar. Ajniқsa, қarijb 30 jildan beri kam taʺminlangan, ižtimoij muҳofazaga muҳtož sajlovčilarning қўllovi tufajli parlamentning salқin khonalarini ègallab kelaëtgan, Senatning maҳobatli zallarini tўldirib ўtirgan partija vakillari biron-bir žўjali taklif bildirdilarmi? Ҳatto Toškent šaҳrining Sergeli tumanidagi arzon ujlar bўjiča možarolar avžiga čiқib, ušbu masalaning khukumat raҳbari daražasida muҳokama қiliniši èʺlon қilinganda ҳam қarsakboz partija vakillari tomošabinlik minbaridan tušmadilar.


Maʺlumki, Davlatimiz raҳbari tomonidan ilgari surilaëtgan asosij ғoja va tašabbuslar iқtisodiëtimiz bilan čambarčas boғliқdir. Bunda ajniқsa, mulk va mulkij munosabatlarni takomillaštiriš, tadbirkorlarning èmin-èrkin faolijat juritišlari učun қulaj šart-šaroitlar jaratiš, božkhona, soliқ singari tizimlarning tartib-taomillarini ўzgartirišga aloҳida èʺtibor қaratilaëtir. Natižada, ўnlab dasturlar, jўl kharitalari išlab čiқilmoқda. Turli institutlar, vazirlik va қўmitalar, olimlar va ҳatto keča ўқišga kirgan talabalargača bu borada ўz fikrlarini bildirišmoқda.

 

Lekin bu masalada ҳam partijalarimiz қўllarini kўksiga қўjganča kamtarlik jўlini tutdilar. Tasavvur қiling, қaerdadir tadbirkorning mulki, қaerdadir fermerning eri tortib olinjapti, bir žurnalist bu ҳaқda maқolalar ëzib, reportažlar tajërlamoқda. Ҳatto khukumat mutasaddilari mavžud ҳolatga munosabat bildirišjapti. Lekin «juқori»ning raʺjini kutišga kўnikkan deputatlarimiz odob saқlašda davom ètišjapti. Ўzimizda išlab čiқarilaëtgan avtomobillarning ўzimizda қimmat narkhlarda sotilaëtgani khususida matbuot žar soljapti, kapital қuriliš, taʺlim tizimi korrupcijaga botib ketdi, deja khukumatning ўzi gapirjapti, sudlar mustaқilligi қoғozda, Ўzbekistonni šarmanda қilaëtgan ajnan ušbu tizim èkanidan nolib, ming-minglab tadbirkorlar, fuқarolar šikojat қilišjapti. Deputatlarimiz èsa jana kimdandir topširiқ kutgandek sukut saқlamoқdalar.

Ajrim taҳlilčilar kўpčilik deputatlar ҳaligača deputatlikning asl moҳijatini tўla anglab etmajaptilar, degan fikrni ҳam bildirišmoқda. Ularning fikriča, aksarijat khalқ vakillari ҳaligača ički қўrқuvdan khalos bўlolmajaptilar. Uzoқ jillar mobajnida deputatlarimizning қon-қoniga singib ketgan ušbu illatdan қutulišning jagona jўli èsa mandatini khususij mulkka ajlantirib olgan deputatlardan voz kečišdir.

Maʺlumki, kejingi kunlarda barča siësij partijalar sajlovčilar – èlektorat vakillariga «sodiқ» èkanliklarini jana namojiš қila bošlašdi. «Topgan gul, topmagan bir boғ piëz» қabilida turli korkhona-taškilotlar, kam taʺminlangan oilalarga tašriflar ujuštiriljapti. Šu ўrinda ajtiš žoizki, gўë orada қarijb beš jillik sukunat bўlmagandek, partija vakillarining sajlovčilar oldida očiқ-ojdin jaltoқlanaëtganliklari aks ètgan lavҳalar ižtimoij tarmoқlardan tušmaj қoldi.

 

Mašҳur Ital'jan fajlasufi Nikkolo Makiavellining bir iborasi bor: «Šuni bilingki, dunëda režalaštiriliši oғir, ižrosi khavfli, muvaffaқijati èsa mavҳum bўlgan bir jumuš bor. U ҳam bўlsa, èski tartiblar ўrniga jangilarini ўrnatišdir.»

Ўҳšaš maқolalar

Balki čindan ҳam siësij kučlarning kejingi jillardagi faolijati ajnan èski tartiblarni ўzgartirišga žurʺat topa olmaëtganlari natižasidir. Tўғri, kejingi bir-ikki oj ičida KHDP va «Millij tiklaniš» singari partijalar raҳbarijatida ўzgarišlar juz berdi. Ammo šunga қaramaj, kўplab fuқarolarimiz ajniқsa, bugungi jangilaniš va ўzgarišlarni čin dildan қўllab-қuvvatlaëtgan jurtdošlarimiz mamlakat siësij majdoniga jangiča қarašlarni ўzida mužassam ètgan jangi partijalar kirib keliši lozimligini taʺkidlajaptilar. Čunki Davlatimiz raҳbari tomonidan ilgari surilaëtgan ғoja va tašabbuslar ižrosini taʺminlaš žaraënida ҳar tomonlama kučli partijalarga èҳtiëž sezilaëtgandek. Ušbu raқamlarga èʺtibor bering: 2019 jilning olti ojida Olij Mažlis Қonunčilik palatasi deputatlarining қonun tašabbuskorligi ҳuқuқi asosida atigi 9 ta қonun kiritilgan bўlib, šundan učtasigina siësij partijalar frakcijalari tomonidan tajërlangan.

Bundan tašқari, 6 ojda siësij partijalarning frakcijalari tomonidan muajjan masalalar bўjiča bor-jўғi 26 ta tašabbus ilgari surilgan. Қonunčilik palatasi қўmitalari tomonidan žami 8 ta èšituv ўtkazilib, ularning bor-jўғi 6 tasi muajjan қonunlar ižrosiga қaratilgan, kholos. Boš Қomusimiz қabul қilinganining 24 jilligiga baғišlangan tantanali marosimda Davlatimiz raҳbari «Ҳammamiz jakhši tušunamizki, қonunlarni қabul қiliš – bu išning bir қismi, kholos. Asosij masala – қonunlarning mazmun-moҳijatini khalқimizga va masʺul ižročilarga ўz vaқtida etkaziš, ularning ižrosini tўғri taškil ètiš ҳamda қonun talablariga қatʺij amal қilišni taʺminlašdan iboratdir,» degan èdilar.

Sir èmaski, ajni pajtda tobora globallašib boraëtgan dunë aҳli ғojat murakkab muammolar bilan juzma-juz kelmoқda. KHususan, dunëda rўj beraëtgan geosiësij manfaatlar tўқnašuvi, žaҳon bozoridagi beқarorliklar, ajrim taҳlilčilar қajd ètaëtganidek, jana қajtariliši mumkin bўlgan žaҳon iқtisodij inқirozi, tabiij resurslar učun kuraš, èng ëmoni korrupcija va «ommavij madanijat» singari kundan-kunga avž olaëtgan balolarning oldini olišdek masʺulijatli žaraënlarda aҳoli, ajniқsa, ëšlar ongiga èzgu ғojalarni sindira oladigan, jurt tinčligi va vatan ravnaқi učun žon fido қilišga tajër bўlgan kučlarga žuda katta èҳtiëž seziladi.

Aččiқ bўlsa-da, bir ҳaқiқatni tan olišimiz kerak. 20 jildan buën deputatlik mandatini jўқotib қўjišdan čўčib jašajdigan, biron-bir masalada mustaқil fikr bildirmajdigan deputatlar bor partijalarimiz safida. Ular učun partija ҳam, parlament ҳam aҳamijatli èmas. Ular učun èng muҳimi khukumat poliklinikasi va kasalkhonasiga imtiëz beruvči vakolat èrtalab va kečқurun maҳallangga kirib čiқadigan khizmat mašinasi… Ular deputatlik nišonisiz ўzlarini ëmon ҳis èta bošlajdilar.
Maʺlumki, ajni pajtda dunëning rivožlangan mamlakatlaridagi partijalar khukumat va fuқarolik institutlarini boғlovči asosij tizimga ajlandi. Agar Ciceron davrida «partija» va «frakcija» sўzlari salbij maʺnoda қўllanilgan bўlsa, bugunga kelib, ušbu institutlar oddij khalқ va khukumat ўrtasidagi èng mustaҳkam kўprikka ajlandi. Ammo afsuski, kejingi jillarda ajnan ana šu kўprikka nisbatan Ўzbekistonda išonč jўқolgani bor gap. Buni kejingi jillarda oddij odamlarning tўғridan-tўғri khukumatga murožaat қilišni afzal kўraëtganlarida ҳam kўriš mumkin.

KHulosa қilib šuni ajtiš mumkinki, bugun aksarijat partijalarimiz қari ot қўšilgan Қўқon aravani èslatjapti. Ot bečorani ҳar қanča қamčilamang, baribir fojda jўқ…

Bošқača ajtganda, jurtimizda parlamentning ҳaқiқij demokratija maktabiga ajlaniši, isloҳotlarning tašabbuskori va asosij ižročisi bўliši ҳozirča orzuligiča қoljapti. JUrtbošimiz Olij Mažlis Senatining jigirmanči jalpi mažlisida Senat faolijatiga tўkhtalib, «Senat deganda… khalқ manfaatlarining činakam ifodačisi va ҳaқiқij ҳimojačisi bўlgan katta bir kučni tasavvur қilamiz», degan fikrni bildirdilar. Bundaj taʺkid zamirida èsa žuda čuқur maʺno borligini anglaš қijin èmas. Zero, қuji palatadan ўtgan қonunlar Senatda ўz tasdiғini topmoқda. Ammo real ҳaët ҳaқiқati kўplab қonunlarning isloҳotlar samarasiga taʺsiri etarliča èmasligini, èng ëmoni ularning ižtimoij munosabatlarni bevosita tartibga solišdagi roli pastligiča қolaëtganini kўrsatjapti.

KHulosa қilib šuni ajtiš žoizki, jurtimizda kečaëtgan bugungi tarikhij ўzgarišlar, tub jangilanišlar davrida isloҳotlar učun mukammal ҳuқuқij mekhanizmlarni jaratib bera oladigan, èng asosijsi èsa isloҳotlar tašabbuskori bўlišga қodir millij parlament šakllantirilmas èkan, kutilgan natižalarga èrišiš қijin kečaveradi.

Umid ARSLONBEKOV